मी राजा बोलतो आहे

आम्ही शेवटच्या वर्षाला असतांना नागपूरहून बदली होऊन एक व्यक्ती प्राध्यापक म्हणून जे.जे. उपयोजीत कला संस्थेत आली. उंचीला थोडे ठेंगणे, जाड चष्मा, थोडेसे स्थूल असे हे प्राध्यापक प्रथम वर्षाच्या वर्गावर नेमले गेले. त्यांचे नांव तेव्हां आम्हांला समजले ते जी.के. देशपांडे असल्याचे. तसा त्यावर्षी त्यांचा आमचा अजीबात संबंध आला नाही. कारण एप्रील मध्ये परीक्षा आटोपताच जे.जे.ला रामराम ठोकून आम्ही निघालो होतो. पुन्हा दोन वर्षांनी मी याच जे.जे.त अध्यापक म्हणून आलो, तेव्हां हे गृहस्थ परत बदली होऊन नागपूर येथे गेले होते. त्यानंतर ते अधे मध्ये दिसत ते कला संचालनालयाच्या कार्यालयात. माधवराव सातवळेकर कला संचालक म्हणून आले होते. एक शिस्तप्रिय आणि कला शिक्षणातील अधिकारी व्यक्ती म्हणून त्यांचा लौकीक होता. पण पुढे या अप्पासाहेबांशी आमची बरीच गट्टी जमली. जी. के. देशपांडे अर्थात मराठीत गो.कृ.देशपांडे यांचा जन्म २६ सप्टेंबर १९२४ चा अकोल्याचा. देशपांडेंचा ओढा चित्रकलेकडे असल्याने व अकोल्यासारख्या भागात उच्च कला शिक्षणाची सोय नसल्याने मुंबईची वाटचाल करणे क्रमप्राप्त होते. आणि १९४३ साली अप्पासाहेबांनी जे.जे...

स्वतः दुःखात असतांनाही दुसऱ्याच्या जीवनात आनंदाचे कांही कण वाटत फिरणारा, स्वतःच्या आयुष्याची दोरी संपत असताही दुसऱ्याच्या आयुष्यात सुखाचे चार क्षण यावेत यासाठी झटणारा राजेश खन्नाने साकारलेला आनंद आपल्या सर्वांच्या मनांत अजूनही वास्तव्य करून आहे. पण या जगात असे लोक आपल्याही जीवनांत कधीना कधी येत असतात. आपल्याला प्रत्येक टप्प्यावर मदतीचा हात पुढे करत असतात. आणि तीही कसलीच अपेक्षा न ठेवता! असाच एक मित्र माझ्या आयुष्यात मला मिळाला. आणि हा होता प्रथम माझा विद्यार्थी, नंतर सहशिक्षक आणि शेवटी मित्र. आणि हा हरहुन्नरी मित्र होता शेखर साळवी. तसे शेखर साळवी, नरेंद्र  विचारे, नाना पाटेकर, विजय कुल्लरवार,दत्ता पाडेकर, अनील गांधी, प्रकाश बिस्ने, रमेश खापरे, सुभाष गोरेगावकर  हे सर्व माझी पत्नी भारती हिचे वर्गमित्र. त्यामुळेही आम्हां सर्वाचा एक प्रकारचा घरोबा असे. शेखर साळवी व नरेंद्र विचारे हे विद्यार्थी दशेपासूनच माझ्या जवळ आले. दोघेही विद्यार्थीप्रिय. खेळातही सर्वात पुढे. त्यामुळे स्पोर्ट्सच्या काळात हे दोघेही चमकत असत. विचारे हा वर्ग कामात हुशार, पण शेखर तसा थोडा यथातथाच होता. पण इतर क...

आज बॉलीवूड म्हणून ओळखली जाणारी भारतीय सिनेसृष्टी ही प्रामुख्याने पंजाबी, बंगाली, दाक्षिणात्यांच्या हातांत आहे. त्या भाऊगर्दीत मराठी चित्रपट कसेबसे आपले अस्तित्व दाखवण्याचा प्रयत्न करताहेत. नाही म्हणायला काही नवीन आणि सृजनशील दिग्दर्शक कांही चित्रपट निर्माण करून मराठीचे नांव उज्वल करीत आहेत. पण त्याचवेळी वृत्तपत्राच्या एका पानावर बेसुमार मराठी चित्रपटांच्या जाहिराती दिसतात , ते कधी अन कुठे लागून जातात तेही कळत नाही. मात्र त्यापैकी काहींना आपला मराठीच्या नावाने उदोउदो करणारा झी चॅनल कांही चित्रपट दत्तक घेऊन वर्ल्ड प्रीमियरच्या नावाने कधीकधी जाहिरातींच्या मधून मधून दाखवत असतो. पण हे चित्रपट सृष्टीचे वैभव यायला कारणीभूत झाली, ती दोन मराठी माणसे ! स्वतःच्या पत्नीचे दागीने विकून पहीला भारतीय चित्रपट बनविणारे नाशिकमधील धुंडीराज गोविंद उर्फ दादासाहेब फाळके. १९१३ साली त्यांनी पहीला भारतीय चित्रपट ' राजा हरीश्चन्द्र ' बनवीला आणि त्याच काळांत कोल्हापूर या कलेच्या माहेरघरात जन्माला आलेल्या एका मिस्त्री घराण्यांतील कर्तबगार कलावंताने या नुकत्याच जन्मलेल्या चित्रपट सृष्टीवर रूपशाली यौवनाच...

कांही वर्षांपूर्वी कला क्षेत्रांत जागतीक स्तरावर एक नवा इतीहास घडला होता. एक उद्योगपती गुरु श्रीवास्तव यांनी जागतीक कीर्तीचे भारतीय चित्रकार श्री एम.एफ. हुसेन यांची आगामी १०० चित्रे विकत घेतली. असे बरेच कला व्यापारी या कला क्षेत्रात कलाव्यवसाय करणारे आहेत. किंबहुना आज तेच जास्त प्रमाणावर या क्षेत्रात दिसून येतात. एक गुंतवणूक म्हणून याकडे ते पहातात. आणि प्रचंड पैशांची उलाढाल या चित्रकला व्यवसायात होत असते. यांना त्या चित्रकाराविषयी ना आपुलकी ना त्यांच्या कलेचे मोल असते. असते ती फक्त त्यावरील सहीला असलेली किंमत व तीचे जागतीक पातळीवरील स्थान! बाजारात खणखणणाऱ्या कलाकाराच्या नांवाचा वापर त्यांना करायचा असतो. त्यामध्ये नसते कलाकारांबद्दल आस्था, ना त्याच्या कॅनव्हासवर त्याने आपले सर्वस्व ओतून केलेल्या आविष्काराबद्दल कळकळ वा भावनेचा ओलावा. फारच कमी संग्राहक आपणास दिसतील की ते कलाकृतीच्या दर्जामुळे, तिच्या प्रेमामुळे आणि त्यामागील संवेदनशील भावनांमुळे अश्या कलाकृती विकत घेऊन तिचा संग्रह करतात. संवर्धन करतात. या कलाकृतींना प्राणापलीकडे जपून जनतेलाही तिचा आस्वाद घेता यावा यासाठी त्या प्रदर्षि...

कांही वर्षांपूर्वी 'एअर इंडिया'च्या विमान सेवेला सत्तर वर्षे पूर्ण झाल्यामुळे झालेल्या समारंभाचा एक भाग म्हणून नरीमन पॉईंट वरील एअर इंडीयाच्या भव्य इमारतीवर प्रकाश योजनेमार्फत तिचे प्रतीक 'महाराजा' प्रोजेक्ट करण्यात आला होता. एअर इंडियाच्या या आतिथ्यशिल महाराजाला आबाल वृद्धापर्यंत सर्वच ओळखतात. किंबहुना कैक पिढ्या या महाराजांसोबत वाढल्या. महाराजांची अनेक रूपे त्यांनी पाहीली. ज्यांनी आयुष्यात कधी विमान प्रवास केलाही नसेल, तेही या महाराजाशी परिचित आहेत. अश्या लोकांनीही या महाराजाला आपल्यासोबत वागवीला. कधी टाय पीन म्हणून तर कधी दिवाणखान्यातील शोकेसवर विराजमान करून. कधी पत्रे लिहीण्याच्या स्टेशनरीतून तर कधी प्रवासी ब्यागेवर रुबाबात स्थानापन्न करून. मात्र आजच्या काळात हा महाराजा हळूहळू लुप्त होत चालला आहे. पण या महाराजांची निर्मिती आणि त्याचा येथपर्यंतचा प्रवास मोठा मजेशीर झालेला आहे. तो पाहण्यासाठी आपणाला सुमारे ८८ वर्षे मागे जावे लागेल. १५ ऑक्टोबर १८३२ चा दिवस होता तो. एका अठ्ठावीस वर्षे वयाच्या तरुणाने त्या दिवशी एकच इंजीन असलेल्या 'पूस मॉथ' जातीच्या विम...

नागपूरचे चित्रकला महाविद्यालय हे राज्याचे कला संचालनालय निर्माण होण्यापूर्वी तंत्र शिक्षण खात्याअंतर्गत पॉलीटेक्नीक कला विद्यालय म्हणून कार्यरत होते. तेथे तीन वर्षाचा पदवीका अभ्यासक्रम सुरु होता. त्यामध्ये रंगकला, उपयोजीत कला, छायाचित्रण, शिल्पकला असे सर्वच विषय शिकवले जात असत. नंतर त्यांची पदवीका पूर्ण झाल्यानंतर अश्या विद्यार्थ्यांना सर जे.जे.उपयोजीत कला महाविद्यालयात द्वितीय वर्षात प्रवेश मिळत असे. जे.जे.लाही पदवीका होती. पण ती पदवीला समान अशी होती. कारण या पदवीकेचा दर्जा पदवीला समकक्ष होता. असे अनेक विद्यार्थी तेव्हां जे.जे.मध्ये प्रवेश घेत. आणि १९६९ साली काही विद्यार्थी आले त्यामध्ये एक विद्यार्थी होता त्याचे नांव होते रमेश खापरे. मीही नुकताच त्यावेळी स्टाफ म्हणून जे.जे.मध्ये आलो होतो. आणि माझ्याच वर्गात हे विद्यार्थी होते. आमच्या वर्गप्रमुख होत्या प्रा. मीरा करंडे मॅडम. अन सोबतीला जवळजवळ आम्ही सात आठ स्टाफ. वर्ग कसा तुडुंब भरल्यागत वाटत असे. शिवाय व्हिजीटींग म्हणून व्ही. एस. गुर्जर, आंबेरकर, एल.एस.वाकणकर, रमेश कुलकर्णी, असे व्यावसायीक कलाकारही असत.   यात विद्यार्थी म्...

इर्शाद हाशमी हा वेगवेगळ्या स्तरावर आठवणीत राहीलेला आमचा मित्र. दोनच वर्षांनी जे .जे. मध्ये आमच्या मागे असलेला. त्यावेळी आमच्या जे.जे.चा नूरच कांही वेगळा होता. सुसंस्कृत असे कलासक्त कुटुंब, असेच त्याचे वर्णन करावे लागेल. केवळ पन्नास विद्यार्थी एकेका वर्गात असल्याने विद्यार्थ्यांची सर्वच वर्गातील इतर विद्यार्थ्यांशी मैत्री होत असे, व शिक्षक देखील प्रथम वर्ष ते शेवटच्या वर्ष्यातील विद्यार्थ्यांपर्यंत सर्वाना ओळखून असत. असाच हाशमी देखील त्याच्या बोलक्या स्वभावामुळे व त्याला अंगभूत लाभलेले नाट्यगुणामुळे आमच्या सहवासात आला. संस्थेच्या स्नेहसंमेलात भाग घेऊ लागला. आणि त्यातच तो अंतीम वर्षाला असताना मजलीसचा सेक्रेटरी झाला. मग वर्षभराचे सांस्कृतीक कार्यक्रम करणे, इतर विद्यार्थाना कामाला लावणे हे हाशमीचे काम ठरले. आणि यावेळी मी अध्यापक म्हणून जे.जे.ला लागलो होतो. जरी आम्ही शिक्षक विद्यार्थी असलो तरी पूर्वचे मैत्रीचे नाते जास्त घट्ट होते. हाशमीचे शिक्षण पूर्ण झाल्यावर साधारणपणे वर्षभरानंतर आमच्याकडे सहाय्यक अधिव्याख्यात्याची जागा रिकामी झाली, त्यावर अधीष्ठाता हणमंते सरांनी हाशमीला त्या जागेव...